Waar komen ikonen voor ?

Waar komen ikonen voor?

 

 

Ikonen komen voor in al die gebieden die erfgenaam zijn van de Byzantijnse orthodoxie: in de Grieksemediterrane wereld vanaf de vroege middeleeuwen,bij de orthodoxe volkeren in de Balkan en in het gebied van de voormalige Sovjet Unie sinds de 9e en 10e eeuw, in enkele kleine gebieden in de Arabische wereld en in Ethiopië. [8]

Byzantijnse ikonen

Behalve de ikonen uit het Catharinaklooster zijn er uit de periode vóór het iconoclasme ook ikonen overgebleven in Rome.De ikonen uit deze vroege tijd verschillen allemaal van elkaar in stijl en vorm. Er was nog geen duidelijke norm.

Toen in 843 de ikonenschilderkunst weer in ere werd hersteld, viel dat samen met het begin van een grote bloeiperiode of was daar juist de oorzaak van.Door de crisis van het iconoclasme werd de ikoon theologisch gedefinieerd.

Er kwamen duidelijke richtlijnen voor het schilderen van specifieke ikonentypen.Men spreekt van de Middelbyzantijnse stijl of de Macedonische renaissance, die samenvalt met de Macedonische (876-1081) en de Comnenische keizerlijke dynastie (1081-1204). In deze perioden is de stijl streng en voornaam,maar ook onthecht en spiritueel.

Aan het bewind van de Comnenen kwam een einde toen in 1204 de kruisvaarders van de Vierde Kruistocht Constantinopel veroverden en plunderden.Wederom werden kunstschatten vernield of meegevoerd als oorlogsbuit naar het Westen. Constantinopel werd bijna zestig jaar geregeerd door de Latijnen.3 Uit deze tijd stammen de kruisvaardersikonen.

Tijdens de laatste keizerdynastie der Paleologen werd Constantinopel weer heroverd. Er is dan een laatste bloeiperiode (1259-1453). In deze Paleologische renaissance wordt de stijl levendiger en verfijnder, en doet de emotie haar intrede in de kunst.Het is vooral deze stijl, die in Rusland veelinvloed heeft gehad.

Na de val van Constantinopel in 1453 werd met name Kreta,waar veel kunstenaars hun toevlucht gevonden hadden, het centrum waar de Byzantijnse traditie werd voortgezet.Ook ging de traditie verder in Macedonië en de Balkanlanden. Veel namen van schilders uit Kreta zijn overgeleverd.De bloeitijd was van de 15e tot de 17e eeuw. In de ateliers werd in verschillende stijlen geschilderd: ‘alla latina’ of ‘alla greca’.Dit hing af van de voorkeur van de klant. Bestelde hij een ikoon ‘alla latina’, dan waren er opvallende Italiaanse invloeden, zoals een vloeiende plooival en ingegraveerde ornamenten. Bij de ‘alla greca’ stijl was de overgang van licht naar donker sterk begrensd en het contrast tussen de kleuren expressief. In Kreta werden nieuwe ikonentypen ontwikkeld, zoals de Moeder Gods van de Passie [9] en de Madre de la Consolacione [10]. In Venetië verbleef in die periode ook een belangrijke groep Griekse kunstenaars, die ging werken in een westers georiënteerde stijl.

Russische ikonen

De Russische ikonenkunst is veruit de belangrijkste die uit de Byzantijnse kunst is voortgekomen. Zij heeft voor ons het begrip ikonen gedefinieerd. Als wij aan ikonen denken, denken wij aan Rússische ikonen. Volgens de Nestorkroniek, de eerste geschreven bron van Kiev-Rus4,nam Vladimir, vorst van Kiev, in 988 het christelijk geloof aan.De schoon-heid van deHaghia Sophia in Constantinopel had daarvoor de doorslag gegeven. Vladimir had gezanten gestuurd naar verschillende landen om op zoek te gaan naar het Ware Geloof. Eerst bezochten zij de mohammedanen in Volga-Bulgarije,maar daar hadden zij ‘geen vreugde of deugd’ aangetroffen in hun godsdienst. Vervolgens waren zij naar Rome en Duitsland getogen,waar zij de kerken te sober vonden. ‘Maar in Constantinopel’, zo vertelden de gezanten, ‘wisten we niet of we in de hemel waren of op aarde, want deze pracht en schoonheid wordt beslist nergens op aarde geëvenaard’.

Vladimir verplicht vervolgens de hele bevolking zich te laten dopen in de rivier de Dnjepr en gooit het beeld van de dondergod Perun in de rivier.Het feit dat Vladimir tot de Grieks-orthodoxe kerk overging en zich niet tot Rome wendde, had grote gevolgen voor Rusland en met name voor de ontwikkeling van de kunst.

In 988 huwt Vladimir de Byzantijnse prinses Anna.Met haar komen behalve priesters en theologen ook ikonenschilders mee, die de eerste ikonen op Russische bodem schilderen.Ook de eerste kerken die gebouwd worden onder leiding van Griekse leermeesters, zijn in stijl en uitvoering volledig Byzantijns.Alles wordt overgenomen uit Byzantium: de heiligen,de liturgie, de ikonografie en de hymnografie.Alleen de Bijbel wordt gelezen in de Slavische vertaling die de twee broers Methodius en Cyrillus hadden gemaakt.Ook worden ikonen geïmporteerd, zoals de beroemde Moeder Gods Vladimirskaja, uit het begin van de 12e eeuw.

Door deMongoolse invasie in de 13e eeuw raakt Rusland afgesneden van Byzantiumen beginnen de kloosters, die door de Mongolen met rust werden gelaten, een eigen stijl te ontwikkelen. Eeuwenlang zouden de kloosters de enige relevante instanties zijn voor kunst en cultuur.

Nieuwe centra ontstaan, zoals Vladimir, Suzdal en Jaroslav.Novgorod,de in het noorden gelegen handelsstad, ontsnapt aan de verovering van de Mongolen en ontwikkelt een kunst die weliswaar trouw blijft aan de Byzantijnse traditie,maar met een geheel eigen stijl.Kenmerkend voor deze stijl zijn de heldere, onvermengde kleuren, de geprononceerde, donkere omlijningen en de eenvoudige tekening. [4, 67] Veel ikonen uit het conservatieve Novgorod en ook uit andere steden in het Noorden blijven tot in de 17e eeuwvolledig middeleeuws van karakter.Aan het eind van de 14e eeuw begint de politieke en economische opgang van Moskou.Na de val van Constantinopel in 1453 wordt Moskou het centrum van de orthodoxe wereld. Bekend zijn de woorden van de monnik Filofej van Pskov: ‘Twee Romes zijn gevallen, het derde Rome zal niet sterven, er komt geen vierde’. Ivan de Grote huwde een nicht van de laatste Byzantijnse keizer, nam het symbool van de tweekoppige adelaar van de Byzantijnse keizer over en gaf zichzelf de titel Tsaar, afgeleid van Caesar. Het Mongoolse juk, dat Kiev verpletterd had,werd afgeworpen,Novgorod en de andere vorstendommen werden veroverd en de katholieke Polen en Litouwers werden teruggedreven.Het ‘Heilige Rusland’was een feit.Chateaubriand, die Napoleon in 1812 vergezelde op diens veldtochtnaarMoskou, schrijft in zijnmemoires: ‘Moskou,met zijn gouden koepels van tweehonderdvijfennegentig kerken, schitterde in de zon,met vijftienhonderd paleizen en zijn huizenmet sierlijk uitgesneden hout; gele, groene,roze, alleen de cipressen en de Bosporus ontbraken’.Kapuscinski voegt daaraan toe: ‘Zo was het,want Moskou was voor hen een heilige stad, dehoofdstad van de wereld, het derde Rome, de grens van de geschiedenis, het einde van de aardse wandeling van het menselijk geslacht, de open poort naar de hemel’.

Een belangrijke ikonenschilder was Theophanes de Griek, die naar Rusland verhuisde.Kenmerkend voor het werk van deze schilder zijn de krachtige penseelstreken en gedempte kleuren die hij met lichteffecten versterkte. Samen met zijn leerling Andrej Roebljev (1360-1430) schilderde hij de ikonostase in de Annunciatiekathedraal van het Moskouse Kremlin.

Roebljev schilderde de meest beroemde ikoon aller tijden: de Triniteit (Drieeenheid).[14]De kerk spoorde de schilders aan om de Roebljev-manier van schilderen na te volgen.Dit deden zij ook, tot meer dan honderd jaar na zijn dood.

In hetmidden van de 15e eeuw kwam Dionisij, een andere beroemde Griekse schilder, in Moskou werken.Hoewel er nog weinig ikonen van hem bestaan, bepaalde hij de stijl van Moskou.Deze was verfijnder en delicater dan die van hetNoorden.

Toen in 1547 een groot deel vanMoskou door brand werd verwoest,werden ook zóveel ikonen door het vuur vernietigd, dat schilders uit Novgorod, Pskov en andere steden de Moskouse schilders te hulp kwamen. Zo ontstond een mengstijl van Novgorod en Moskou.Een andere belangrijke stijl werd ontwikkeld door de Stroganovs, een rijke adellijke familie, die in de 16e eeuw een eigen ikonenschool oprichtte.Stroganov-ikonen zijn wonderen van prachtige, verfijnde miniatuurkunst.Deze bijzondere school bloeide tot het eind van de 17e eeuw en had grote invloed tot in de 19e eeuw. [12] Omstreeks het midden van de 17e eeuw scheidden de Oudgelovigen zich af van de kerk. Zij konden zich niet verenigen met de westerse stijl die door kerk en staat gepropageerd werd. Er ontstonden hele schildersdorpen van Oudgelovigen in de provincie Vladimir,waarvan Palech en Mstera het meest verfijnde ikonen met veel figuren en een harmonieuze en afgewogen kleurcompositie had.

Ook schilderden zij op aanvraag ikonen in iedere stijl. Zij verzamelden ikonen om ze te reinigen, te restaureren en te kopiëren, en niet in delaatste plaats om ze te eren.Het zijn deze verzamelingen, aangelegd door de Oudgelovigen, die nu prijken in de Russischemusea en in de kerken van Oudgelovigen. [13]

Simon Oesjakov (1626-1686) was een voorname ikonenschilder; hij schilderde in een door de westerse schilderkunst beïnvloede stijl. [6]Hij enzijn leerlingen werkten in de ateliers (de voormalige wapenkamers) van het Kremlin. Zij pasten de clair-obscurtechniek toe, hadden oog voor de anatomie en gebruikten lijnperspectief.

In 1703 maakte Peter de Grote St. Petersburg de nieuwe hoofdstad. Hij liet een moderne, Europese stad bouwen en richtte een kunstacademie op naar westers model. Voor het eerst werden behalve ikonen ook andere onderwerpen geschilderd. Vooral in centraal Rusland bleef een grote vraag naar ikonen bestaan, die in alle stijlen geschilderd werden.Naast massaproductie werden ook nog steeds meesterwerken geschilderd. Er kwam een ambachtelijke productie op gang in de ateliers van kloosters, steden en dorpen.Kooplui brachten manden vol ikonen naar de markt,waar zij tussen kinderspeelgoed en aardappels uitgestald werden.In intellectuele kringen, die veel meer geïnteresseerd waren in de westerse cultuur, vond men ikonen achterhaald en achterlijk; niet meer dan aankleding voor de kerken. Bovendien spraken zij bij voorkeur Frans in plaats van Russisch.Misschien als reactie op de europeanisatie van Rusland werden door collectioneurs de eerste ikonenverzamelingen aangelegd.De eerste tentoonstelling in 1914 opende de deuren voor velen. Schilders als Kandinsky en Chagall vonden in ikonen hun inspiratie.Ook niet-Russische schilders, zoals Picasso en Matisse,waren onder de indruk van de oude ikonen.

Na de Oktoberrevolutie van 1917 hield de traditie van het ikonenschilderen vrijwel op te bestaan. Lenin haatte godsdienst en alles wat daarmee temaken had.Kerken werden gesloten en afgebroken.Wederom werden ikonen verwoest,maar gelukkig ook naar het Westen verkocht.Het is mede aan de belangstelling van verzamelaars in het Westen te danken, dat betrekkelijk veel ikonen bewaard gebleven zijn.

Na het ontbinden van de Sovjet-Unie werden de kerken en kloosters weer in ere hersteld.Monniken namen de kloosters weer in gebruik, ikonenwerden gerestaureerd en er werden weer nieuwe ikonen geschilderd. Veel ikonen die in het Westen terecht waren gekomen,worden nu door Russische verzamelaars teruggekocht.

Griekse ikonen

Tijdens de Turkse overheersing van Griekenland (1453-1821) werd de

ikonenverering in kerken en huizen wel getolereerd,maar de functie van ikonen in het openbare leven nam sterk af.De ikonen die nu nog in Griekenland gemaakt worden, zijn door het toenemen van het toerisme vaak eerder handelswaar geworden.Het mystieke karakter is grotendeels verloren gegaan. Zelfs de ikonen van de geïsoleerd gelegen berg Athos ontkomen daar niet aan.Het zijn flauwe aftreksels geworden van wat eens was.Het is een feit dat voor alle gelovigen ikonen een devotionele waarde hebben.Naast de devotionele waarde spelen voor de kunstverzamelaar de factoren artistieke schoonheid en bezieling de belangrijkste rol.

noten

3 De Vierde Kruistocht,met als doel het veroveren van het Heilige Land via Egypte,mislukte door een gebrek aan middelen.Men haalde Palestina niet eens. In plaats daarvan veroverden de kruisvaarders Constantinopel.Daar stichtten zij het Latijnse Keizerrijk (1204-1261).

4Naamvan het oude Rusland.Kiev is de huidige hoofdstad van Oekraïne en de oudste stad van Rusland.


Brton : met toestemming overgenomen uit het boek : De rijkdom van ikonen, door Ingrid Zoetmulder.

Johannes van Damascus : Uw hemelse Vader wil niet dat een van deze kleinen verloren gaat

H. Johannes van Damascus (ca. 675-749), monnik, theoloog, Kerkleraar 
Over het orthodoxe geloof, 1 ; PG 95, 417-419 

john-of-damascus-1-sized.jpg

Johannes van Damascus
“Uw hemelse Vader wil niet dat een van deze kleinen verloren gaat”

     Heer, U hebt mij uit de Vader geboren laten worden en mij in de schoot van mijn moeder gevormd. U hebt mij als een naakt kind het levenslicht gegeven, want de wetten van onze natuur zijn altijd in overeenstemming met uw geboden. U hebt door de zegen van de heilige Geest mijn schepping en mijn aardse bestaan voorbereid, niet uit de wil van een man of uit de begeerte van het vlees (vgl. Joh. 1,13) maar door uw onuitsprekelijke genade. U hebt mijn geboorte voorbereid op een wijze die de wetten van onze natuur te boven gaat. Door mij aan te nemen als uw zoon hebt U mij het licht gegeven en ingeschreven bij de kinderen van uw heilige, smetteloze kerk.

      U hebt mij met geestelijke melk gevoed, ja, met de melk van uw goddelijke woorden. U hebt mij gesterkt door de vaste spijs van het lichaam van Christus, onze God, uw allerheiligste eniggeboren Zoon. U hebt mij bedwelmd met de goddelijke kelk, met zijn levenschenkend bloed, dat Hij voor het heil van de hele wereld heeft vergoten.

      Heer, U hebt ons liefgehad en daarom ook uw enige geliefde Zoon voor onze verlossing overgeleverd. Hij heeft die taak vrijwillig en zonder tegenstand aanvaard. … Zo vernederde U Uzelf, Christus, mijn God, om mij, dat verdwaalde schaap, op uw schouders te nemen, om mij te weiden op een vruchtbare plaats en mij het water van uw goede leer te laten drinken door de hand van uw herders, die U zelf gevoed hebt en die nu uw uitverkoren, edele kudde weiden.

Bron:Dagelijksevangelie www.evangelizo.org

1e zondag van de voorvasten : zondag van de Tollenaaren de Farizeeër

1e zondag van de voorvasten

 Zondag van de Tollenaar en de Farizeeër

 

 

Tollenaar en Farizeeër87 (300 x 408).jpg

 

Lezingen :

2 Tim.3,10-15

De taak van Timoteüs  

[10] U echter bent mij trouw gevolgd in mijn leer, mijn manier van leven en mijn streven, in mijn geloof, geduld, liefde en volharding, [11] in de vervolgingen en in het lijden dat mij getroffen heeft in Antiochië, Ikonium en Lystra. Wat heb ik al niet moeten verduren! Maar de Heer heeft mij uit al die vervolgingen gered. [12] Trouwens, allen die in Christus Jezus vroom willen leven, zullen vervolgd worden, [13] terwijl booswichten en zwendelaars van kwaad tot erger vervallen: het zijn bedriegers die bedrogen worden. [14] Houd u dus aan de leer die u gelovig hebt aanvaard. U weet wie u onderricht hebben. [15] Van kindsbeen af kent u de heilige geschriften waaruit u de wijsheid kunt putten die u brengt tot de redding, door het geloof in Christus Jezus.

Evangelie : Lucas 18,10-14

Twee mensen gingen naar de tempel om te bidden, de een was een farizeeër*, de ander een tollenaar. [11] De farizeeër ging daar staan en sprak in zijn gebed over zichzelf: “God, ik dank U dat ik niet ben zoals de andere mensen, hebzuchtig, onrechtvaardig en overspelig, of zoals die tollenaar daar! [12] Ik vast tweemaal per week en geef een tiende weg van al mijn inkomsten.” [13] De tollenaar daarentegen, die op een afstand bleef staan, durfde zelfs zijn ogen niet naar de hemel op te slaan. Hij sloeg zich vol berouw op de borst en zei: “O God, genade voor een arme zondaar!” [14] Ik verzeker jullie dat deze man gerechtvaardigd naar huis ging, en de ander niet. Want ieder die zich verheft zal vernederd worden, maar wie zich vernedert zal verheven worden.’

leo de grote :”Allen die Hem aanraakten, werden gered”

H. Leo de Grote (? – ca. 461), paus en Kerkleraar 
Brief 28 aan Flavius, 3-4 ; PL 54, 763-767  

Leo_Great_from_iconarts_com.jpg


“Allen die Hem aanraakten, werden gered”

      Gods majesteit heeft onze nietswaardigheid aangenomen, zijn kracht onze zwakheid, zijn eeuwigheid onze sterfelijkheid. En om de schuld te delgen die op ons menselijk bestaan drukt, heeft de onkwetsbare natuur zich verenigd met onze aan lijden onderworpen natuur. Dit heeft tot gevolg gehad dat één en dezelfde Middelaar tussen God en de mensen, de mens Jezus Christus, enerzijds wel, maar anderzijds niet kon sterven, hetgeen aan onze genezing ten goede kwam.

      De ware God is aldus geboren in de ongeschonden en vol¬maakte natuur van een ware mens …  Hij heeft het bestaan van een slaaf op zich genomen zonder de smet van de zonde. Hij heeft het menselijke verrijkt, zonder het goddelijke te verarmen. Want die ontlediging waardoor de Onzichtbare zich zichtbaar heeft getoond en de Schepper en Heer van alle dingen een sterveling heeft willen worden, was een neerbuigen uit barmhartigheid en niet een verlies van macht. … Hij werd voortgebracht in een nieuwe orde… : want van nature onzichtbaar, is Hij bij ons zichtbaar geworden; hoewel ongrijpbaar, wilde Hij tastbaar worden; Hij die vóór alle tijden bestaat, begon in de tijd te zijn. De Heer van het heelal nam het bestaan van een slaaf op zich, terwijl Hij zijn onmetelijke majesteit verhulde. God die niet lijden kan, heeft het niet beneden zijn waardigheid geacht een mens te worden die lijden kan; Hij die onsterfelijk is, heeft zich willen onderwerpen aan de wetten van de dood. Want Hij die waarlijk God is, is ook waarlijk mens en … Hij is waarlijk God want “in het begin was het Woord, het Woord was bij God en het Woord was God. Hij is waarlijk mens want “het Woord is vlees geworden en heeft bij ons gewoond” (Joh 1,1.14).

Bron:Dagelijksevangelie www.evangelizo.org

Heiligenleven _Zacharia paus van Rome

Heiligenleven

Heilige Zacharia, Paus van Rome


zacharia paus van rome.jpg


De heilige Zacharia, paus van Rome, was een griekse geleerde die Rome bezocht. Daar werd hij priester gewijd in de tijd dat de stad in voortdurende alarmtoestand verkeerde wegens de invallen der Lombarden. Zijn voorbeeldig leven, zijn diep menselijk begrip en liefdevolle aandacht wonnen de sympathie van ieder met wie hij in aanraking kwam, en zo gebeurde het dat hi na de dood van Gregorius III in 741 tot diens opvolger gekozen werd als bisschop van Rome. Het was een tijd vol ellende, want de Lombarden hadden zelfs de kerk van de heilige Petros geplunderd, die de Gothen tot nu toe steeds hadden ontzien.
Op uiterst diplomatieke wijze schreef Zacharia nu een hoffelijke brief aan de Lombardenkoning, die daardoor zo getroffen werd dat hij wel wilde onderhandelen met de nieuwe paus.
Deze trok, met een aantal van zijn geestelijken naar Terni in Umbrië, waar hij door Luitprand, de koning, eveneens met grote hoffelijkheid werd ontvangen. Er werd een verdrag gesloten, de romeinse gevangenen werden vrijgelaten en de ingenomen steden teruggegeven. Met grote plechtigheid werd een bisschop gewijd voor Terni, wat een grote indruk maakte op de Lombarden.
Ook daarna bemiddelde Zacharias bij de geschillen in Noord-Italië, en tenslotte wist hij een vrede te bewerken voor heel Italië, die 20 jaar duurde. Deze tijd gebruikte hij om het kerkelijk leven, dat veel te lijden had onder de voortdurende oorlogstoestand, weer innerlijk te versterken. Tegelijk  wendde hij zijn invloed aan om in het oostromeinse rijk de verwoestende invloed van de ikonenstrijd tegen te gaan. En in het Noorden steunde hij de missionering van de heilige Bonifatius.
In West-Europa groeide intussen steeds de macht van de hofmeiers onder de franse koningen. Pepijn zond bisschop Burchhard en abt Fulrad als gezanten om te onderzoeken of de paus neutraal zou blijven wanneer hij naar de macht greep. Zacharias, die een sterke steun zocht tegen de Lombarden, ging veel verder dan het verzoek rijkte. Hij schreef aan Pepijn ook de kroon niet te weigeren wanneer die hem zou worden aangeboden, en aan de franse edelen schreef hij wel geen rechtstreekse aansporing om de machteloze Childeric III af te zetten, maar wel dat de kroon toebehoorde aan wie de macht had. Deze mededeling werd als een hemelse goedkeuring beschouwd en in het volgend jaar werd Pepijn gekroond te Soissons door de aartsbisschop van Metz, eveneens Bonifatius geheten. Maar toen was Zacharias juist gestorven. Op 3 maart 762. Zijn gedachtenis wordt gevierd op de dag van zijn begrafenis.
Uit : Heiligenlevens voor elke dag. Uitg. Orthodox klooster-Den Haag

Johannes Chrysostomos : de vermenigvuldiging van het brood

H. Johannes Chrysostomos (ca. 345-407), bisschop van Antiochië, daarna van Constantinopel, Kerkleraar 
Homilie over het evangelie van Mattheus, nr 49, 1-3 

Chrysostom28 [1600x1200].jpg

De vermenigvuldiging van het brood

      Let eens op de vertrouwvolle overgave van de leerlingen aan de voorzienigheid van God bij de grootste benodigdheden in hun leven en hun minachting voor een luxueus bestaan: ze waren met z’n twaalven en hadden slechts vijf broden en twee vissen. Ze hielden zich niet bezig met de dingen van het lichaam; ze besteden al hun ijver aan de zaken van de ziel. Bovendien hebben ze dit proviand niet voor zichzelf gebruikt: ze hebben het meteen aan de Verlosser gegeven, toen Hij hun daarom vroeg. Door dit voorbeeld kunnen we leren om te delen wat we hebben met degenen die ergens behoefte aan hebben, zelfs als we weinig hebben. Als Jezus hun vraagt om de vijf broden te brengen, zeggen ze niet: “Wat blijft er dan straks voor ons over? Hoe komen we aan de dingen waar wij behoefte aan hebben?” Ze gehoorzamen meteen…

      Nemen we dus de broden, de Heer heeft ze gebroken en aan de leerlingen de eer gegeven om ze uit te delen. Hij wilde hen niet alleen eren met deze heilige dienst, maar Hij wilde ook dat ze deelnamen aan het wonder, om er overtuigde getuigen van te zijn en ze vergeten niet wat er onder hun ogen is gebeurd… Door hen laat Hij de mensen zitten en deelt Hij het brood uit, opdat ze onder elkaar getuige van het wonder kunnen zijn dat zich door hun handen afspeelde…

      Alles in die gebeurtenis – de verlaten plek, de kale aarde, het beetje wijn en vis, de verdeling van dezelfde dingen aan allen zonder voorkeur, iedereen heeft evenveel als zijn buren – dat alles wijst op nederigheid, eenvoud en naastenliefde. Laten wij ook op die wijze elkaar liefhebben, alles gemeenschappelijk delen met degenen die dezelfde God dienen, dat onderricht onze Verlosser hier.

Bron:Dagelijksevangelie www.evangelizo.org